Wat is het?

Atherosclerose is de medische term voor ‘slagaderziekte’. Het voorvoegsel athero betekent ‘brij’ of ‘pap’ en sclerose betekent ‘verharding’: slagaders vernauwen zich doordat vetachtige stoffen uit het bloed zich als een gelige brij afzetten tegen de binnenzijde van de slagaders. Deze afzettingen, ook wel ‘plaques’ genoemd, bemoeilijken de bloeddoorstroming. Een plaque wordt zelden zo groot dat hij een slagader helemaal afsluit. Een groter gevaar is dat er een scheurtje ontstaat in het bloedvat waar de plaque zich bevindt, waardoor de inhoud van de plaque in aanraking komt met het bloed.

Slagader afsluiten
Dan stolt het bloed en ontstaat er een bloedstolsel bij de plaque. Het bloedstolsel kan in korte tijd de slagader geheel of gedeeltelijk afsluiten, waardoor het weefsel stroomafwaarts minder of geen zuurstofrijk bloed meer krijgt. Op den duur hoopt zich calcium in de plaque op. Hierdoor wordt de plaque harder en bestaat het risico op afbrokkelen. Een afgebroken stukje van het stolsel kan de slagader waar deze nauwer is afsluiten.

Vetophoping
Atherosclerose wordt in de volksmond ook wel ‘aderverkalking’ genoemd. Die term is om twee redenen niet de beste beschrijving van de ziekte. Allereerst gaat het niet om aders, maar om slagaders. Daarnaast is verkalking niet het enige gevolg van atherosclerose. De ziekte kan ook tot gevaar leiden als de vetophoping nog niet verhard is, omdat de verzwakte wand van de slagader kan openscheuren, met een hartinfarct of een beroerte als gevolg (atherosclerose is de belangrijkste oorzaak van het ontstaan van deze aandoeningen).

Fatty streaks
Atherosclerose begint met een vettige aanslag, fatty streaks of vetstrepen, op de binnenzijde van een slagader, meestal op plaatsen waar een slagader zich vertakt. In dit stadium merken mensen meestal nog niets van de ziekte. Klachten ontstaan over het algemeen als er door vernauwingen minder bloed naar de organen stroomt of als een bloedvat afgesloten wordt. Vernauwingen doen zich het vaakst voor in de slagaders naar het hart, de hersenen, de benen, de darmen en de nieren. Een vernauwing van de slagaders naar het hart kan leiden tot pijn op de borst, een hartaanval of bijvoorbeeld hartfalen. Een vernauwing van de slagaders naar de hersenen kan leiden tot een herseninfarct maar ook tot dementie. Beschadiging van de slagaders naar de benen kan (ernstige) problemen geven bij het lopen. Beschadiging van de slagaders van de nieren kan leiden tot chronische nierproblemen. Klachten en verschijnselen zijn afhankelijk van de plaats, ernst en duur van de atherosclerose.

Hoe krijg je het?

De oorzaak van atherosclerose is niet precies bekend. Wel is duidelijk dat verschillende risicofactoren een rol spelen. Hieronder zijn niet-vermijdbare factoren als leeftijd, geslacht en erfelijke aanleg. Vanaf 40 jaar neemt het risico op de ziekte toe. Zwaardere klachten ontstaan meestal na de leeftijd van 45-50 jaar. Mannen hebben vaak de klassieke vorm: de vernauwingen zitten meestal opeengehoopt in een grotere tak van de kransslagaders. Bij vrouwen zijn de kransslagaders meestal over een grotere lengte vernauwd; ook de kleine uitlopers van de kransslagaders hebben dan vernauwingen. Het vrouwelijke geslachtshormoon oestrogeen remt de ontwikkeling van de ziekte, daarom krijgen vrouwen de ziekte vaak op latere leeftijd dan mannen.

Diabetes mellitus
Na de overgang wordt het risico voor vrouwen groter en op een gegeven moment lopen zij hetzelfde risico als mannen. Sommige ziekten zoals diabetes mellitus en bepaalde erfelijke ziekten versnellen het optreden van atherosclerose. De vermijdbare risicofactoren zijn roken, een hoog gehalte aan slecht-cholesterol (LDL, daarnaast is er ook goed cholesterol, HDL), hoge bloeddruk, overgewicht en gebrek aan lichaamsbeweging. Het is van groot belang om deze risicofactoren zoveel mogelijk in te dammen door zo gezond mogelijk te leven. Atherosclerose komt in de westerse landen veel vaker voor dan in bijvoorbeeld Afrika en Azië; het is dan ook een welvaartsziekte.

Is het te genezen?

Atherosclerose is een chronische ziekte die (nog) niet te genezen is. Gezond leven en gezonde voeding kunnen de ontwikkeling van de ziekte bij de meeste mensen vertragen. Medicijnen kunnen symptomen verlichten, het ziekteproces vertragen en in bepaalde gevallen zelfs enigszins doen teruggaan.

Behandeling

De behandeling van atherosclerose is in de eerste plaats gericht op preventie: de risicofactoren indammen door aanpak daarvan en aanpassing van de levensstijl.
Belangrijke adviezen zijn: niet roken of meeroken, plantaardige vetten eten, regelmatig bewegen en proberen het adviesgewicht voor de lengte te bereiken. Nieuwe ontwikkelingen op het gebied van bloedonderzoek maken het mogelijk om heel nauwkeurig te bepalen of iemand gevaar loopt een hart- en vaatziekte te ontwikkelen.

Nitraten
De uitkomsten van dit bloedonderzoek geven niet alleen aan hoe hoog het risico is op het krijgen van een hart- en vaatziekte, maar kunnen ook gebruikt worden als basis voor de (preventieve) behandeling. Vaak is medicatie nodig. Nitraten, bètablokkers en calciumantagonisten zijn middelen die de bloedsomloop in het hart bevorderen. Bloeddrukverlagers, lipiden- of cholesterolverlagende middelen en stollingwerende medicijnen kunnen het risico op een hartinfarct of een beroerte flink omlaag brengen. Het behandelen van een hoog cholesterolgehalte door middel van statines is tot nu de meest effectieve methode om het ziekteproces te vertragen.

Levensverwachting

Mensen met atherosclerose hebben meer risico op relatief vroeg overlijden dan gezonde mensen zonder atherosclerose.

Ontwikkeling

Onderzoekers hopen dat een beter inzicht in het ziekteproces kan leiden tot effectievere medicatie en behandelmethoden. Nieuwe middelen die bijvoorbeeld het goede cholesterol verhogen en het slechte cholesterol verder verlagen worden momenteel onderzocht. Daarnaast is er onderzoek naar vervanging van verloren gegane hartspiercellen. De hoop is gericht op middelen die de ziekte niet alleen vertragen of een halt toeroepen, maar mogelijk ook genezen. Onderzoek richt zich ook op het nader in kaart brengen van de verschillen tussen vrouwen en mannen, om de behandeling hierop beter af te kunnen stemmen.

Interview met een patiënt

Een interview met Peter:

Die middag was hij thuis met kluswerk bezig. Plotseling voelde hij een zeer hevige pijn op de borst en snel was voor hem duidelijk: ik heb een infarct. Zijn dochter van toen elf jaar, die het zag gebeuren, belde direct haar moeder. Vervolgens was de huisarts snel ter plaatse, en werd Peter een half uur later met de ambulance naar het ziekenhuis gebracht. Onderzoek wees uit dat er een bloedprop in een slagader zat en twee vernauwingen verderop. De bloedprop is weggehaald en in beide vernauwde slagaders is een stent geplaatst. Na de operatie voelde Peter zich meteen fit; diezelfde avond zat hij alweer te werken achter z’n laptop. Totdat de cardioloog hem met beide benen op de grond zette: neem je rust, je bent chronisch patiënt. ‘Dit laatste besefte ik natuurlijk wel, maar zo voelde ik me niet. En gelukkig nog steeds niet.’

Lusteloosheid
Jaren voorafgaand aan het hartinfarct was Peter vaak erg moe. Hij had naast zijn werk weinig energie om dingen te ondernemen. Ook kon hij niet meer zoveel genieten van zijn passie voor sport. ‘Het was soms moeilijk om daarmee om te gaan, ook voor mijn familie. Na het infarct zijn de vermoeidheid en lusteloosheid helemaal verdwenen. Daarom zeg ik: het had me eerder moeten overkomen. Mijn energie is terug. Inmiddels heb ik zelfs een halve marathon gelopen.’

Patat en mayonaise
Dagelijks neemt Peter vier medicijnen in. Hij heeft nu een goed patroon in zijn medicijngebruik gevonden. Over onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen zegt Peter: ‘Als nieuwe geneesmiddelen bijdragen aan een langer leven van mensen dan is dat natuurlijk waardevol. Aan de andere kant moet onderzoek niet doorslaan. Er moet in ieder geval nog meer aandacht komen voor preventie; daar is nog belangrijke winst te behalen.’ Naast het gebruik van medicijnen heeft Peter na het hartinfarct zijn eet- en drinkgewoonten aangepast. Eerder was hij al gestopt met roken. ‘Ik was een echte bourgondiër die van alles at, ook patat en mayonaise. Nu moet eten vooral gezond zijn, en niet te veel. Mijn gezin snapt dat natuurlijk, maar mijn twee dochters vinden het bijvoorbeeld wel jammer dat ik nooit meer meega naar Mc Donald’s. Ook het glaasje wijn dat ik dagelijks samen met mijn vrouw dronk is verleden tijd. Verder is koken mijn hobby niet meer, ook tot spijt van vrouw en kinderen. In plaats daarvan ga ik liever nog een keertje extra in de week sporten. Geen grootse veranderingen, maar toch is mijn aangepaste levensstijl voor de omgeving soms nog wennen.’

Energiek
‘Je bent chronisch patiënt.’ Peter hoort het de cardioloog nog zeggen. Toch denkt hij er vrijwel nooit aan. ‘Ik voel me energiek, de ziekte houdt me op geen enkel punt tegen. Ik kijk vooruit en kán ook vooruit, mede dankzij de juiste maatregelen. Dat wens ik iedereen die iets soortgelijks heeft meegemaakt van harte toe.’

Bronnen

De Hart&Vaatgroep

Hartstichting

Hartwijzer

Kiesbeter

Medicinfo